Trzecie oko

3. Obrzędy religijne

3.1 Modlitwa

Charakteryzując miejsca, w których wierni gromadzą się na wspólne modlitwy należy mieć na uwadze sytuację w jakiej pierwszy z monooteizmów – judaizm stawiał swoje pierwsze kroki. Otóż zrzeszonym w gminach i stanowiącym mniejszość wśród wyznawców kultów politeistycznych Żydom zależało na podkreśleniu swojej odrębności od nich. Z tego też względu odrzucali wszelki ubogacanie i przepych w synagogach. Miały one być pozbawione malowideł i posągów tak typowych dla wierzeń pogańskich. Chodziło przede wszystkim o wykpienie kultu świętych posągów, a także o ukazanie, że prawdziwie pobożni ludzie gromadzą się by wspólnie zgłębiać tajemnicę Boga, a nie podziwiać dzieła sztuki. [16] Z całą mocą poparł to Mahomet, który zajadle zwalczał wizerunki ludzi i zwierząt jako przejawy bałwochwalstwa i czynił to na tyle skutecznie, że do dziś meczety zdobią jedynie ornamenty roślinne. [17] Podobna tendencja pojawiła się na jakiś czas w chrześcijańskiej sztuce wczesnoromańskiej. Wystrój kościołów cechowała zresztą prostota, dopóki katolicyzm nie zdominował w pełni w wierzeń pogańskich w Europie. Gdy już to się stało, aby wchłonąć ich tlące się jeszcze resztki, rozwinął kult świętych i relikwii z nimi związanych oraz efektowny monumentalizm architektoniczny. Ta tendencja zanegowana została jednak przez reformację. Nowopowstałe kościoły wróciły do panującego w pozostałych monoteizmach skromnego wystroju miejsca modlitwy.

Innym pomysłem żydowskim który przyjął się bardziej w islamie niż chrześcijaństwie jest świecki charakter synagogi i meczetu. Praktyka nienadawania im rangi sacrum także miała odróżniać wyznawców Jahwe od politeistów. Jest tam więc miejsce na ożywione rozmowy i ideologiczne spory. Wiele meczetów posiada nawet fontannę do obmycia stóp przed wejściem do głównej sali modlitw. Na tym się jednak inspiracje żydowskie nie kończą. Po zburzeniu Świątyni Jerozolimskiej w 70r. n.e. Żydzi ulegli rozproszeniu. Wciąż jednak dawali wyraz temu, że się z tą sytuacją nie godzą orientując swe synagogi w kierunku Jerozolimy. [18] Podobnie czynili potem chrześcijanie, dla których Jerozolima również była świętym miastem, przez wiele wieków europejskie kościoły budowano tak, by stały zwrócone ołtarzem na wschód. Natomiast wierni modlący się w meczecie są twarzą zwróceni w kierunku Mekki. Także w judaizmie należy szukać korzeni formy liturgii, na którą składa się w znacznej mierze czytanie świętych pism i rozważania nad nimi oraz gesty hołdu i poddania, mniej jest zaś medytacji i kontemplacji.[19] W pierwszych stuleciach naszej ery w judaizmie wykształciła się tradycja odprawiania trzech modlitw dziennie. Uregulowano je wtedy i określono porządek ich odprawiania. Mahomet z początku też trzymał się tego wzorca, po czym dla odróżnienia się od Żydów zwiększył ilość obowiązkowych modlitw do pięciu. Była to jednak „kosmetyczna” zmiana, gdyż modlitwy te w dalszym ciągu, podobnie jak u Żydów następowały w określonych porach dnia i przebiegały wedle z góry określonej liturgii. [20] Chrześcijaństwo nie upowszechniło nakazu regularnej modlitwy wśród świeckich wyznawców, jednak ślady podobnego reżimu modlitewnego można zauważyć w regułach poszczególnych zakonów. Wpływy judaizmu na młodsze religie zaobserwować można także w błogosławieństwie przez nakładanie rąk, które pierwotnie było gestem służącym do „wyświęcania” rabinów, a także w pozdrowieniach i wezwaniach modlitewnych takich jak znak pokoju.[21]

3.2. Święta

Niewątpliwie wspólną cechą trzech religii monoteistycznych jest ich podejście do świąt. Podczas gdy w dawnych wierzeniach rytm świąt podporządkowany był cyklom natury i przełomy w nich były powodem do oddawania czci bożkom uosabiającym naturalne zjawiska, monoteiści świętują rocznice ważnych wydarzeń w historii swojej religii (np. Żydzi wspominają wyjście z Egiptu, a szyici śmierć Alego w bitwie)[22]. Nierzadko zresztą po porzuceniu pogaństwa nowe święta obywały się o tej samej porze roku, co wcześniejsze uroczystości, przez co często elementy starych tradycji wtopione w nowe formy świętowania są nadal widoczne. Idealnym przykładem tego zjawiska może być żydowska Pascha, wyrosła z połączenia świąt nomadów i rolników, a także chrześcijańska Wielkanoc, która wpasowała się w miejsce wcześniejszych pogańskich obchodów nadejścia wiosny. [23] Prócz inspiracji pogańskich znów daje się zauważyć silny wpływ obrzędów judaizmu na swych młodszych krewnych. Uczeni dowodzą, że chrześcijańska Eucharystia wywodzi się w prostej linii od  łamania przaśnych chlebów, bez których nie ma mowy o świętowaniu żydowskiej Paschy, Niedziela Palmowa powstała w relacji do żydowskiego Święta Namiotów, Zielone Świątki to przekształcenie Święta Tygodni, z judaizmu też zaczerpnięto pomysł na świętowanie Nowego Roku.[24] Interesujące wydaje się również utrzymywanie – właściwie głównie na potrzebę świąt – swojego własnego kalendarza. Często nawet gdy życie świeckie toczy się według kalendarza gregoriańskiego, duchowość kieruje się własnym poczuciem czasu. Kościół prawosławny obchodzi swoje święta 2 tygodnie po katolikach według starszego porządku juliańskiego. Żydzi wyznaczają swoje uroczystości według swojego kalendarza, który przyjmuje za początek stworzenie świata czyli rok 3760 p.n.e. i 7 razy w ciągu 19 lat ma 13 a nie 12 miesięcy. Natomiast muzułmanie (których rachuba lat rozpoczyna się ucieczką Mahometa z Mekki do Medyny 16 lipca 622r.) porzucili liczenie czasu według lat słonecznych i mają 12 miesięcy księżycowych tracąc w ten sposób 11 dni wobec lat słonecznych przez co rozkład ich dni świątecznych nie może wykorzystywać zmian w przyrodzie, gdyż miesiące są ruchome względem pór roku.[25]

Często świątecznym modlitwom towarzyszą również inne formy duchowej celebracji. Szczególną popularność w religiach monoteistycznych (choć w pozostałych także jest to widoczne) zdobyły takie formy przygotowania się do obrzędów jak post i pielgrzymka. Zajmę się nimi szerzej w następnym rozdziale. Warte uwagi jest także ustanowienie we wszystkich trzech omawianych kultach swego rodzaju mniejszego święta, funkcjonującego już nie w cyklu rocznym lecz tygodniowym. Według Księgi Wyjścia rozwiązanie to pochodzi od Boga. Zaniepokojony tym, jak jego tułający się przez pustynię lud, skrzętnie magazynuje pozostałe ilości wybłaganej wcześniej z pokorą manny z nieba, by nią potem handlować między sobą ogłasza, ze przez jeden dzień w tygodniu manny nie będzie. Należy wtedy spożyć zebrane zapasy, by zamiast handlem i spekulacją zajmować się w tym dniu modlitwą i refleksją. Dzień ten funkcjonuje w żydowskiej tradycji jako szabat i obchodzi się w go co tydzień w każdą sobotę wzorując się na samym Bogu, który według Księgi Rodzaju stworzył świat w sześć dni, siódmego dnia zaś odpoczywał. [26] Jako że niegdyś niemożliwe było wyznaczenie północy jako jego początku szabatu, ustalono jego rozpoczęcie na moment piątkowego zachód słońca. Z tego powodu piątkowa noc stała się jedną z najważniejszych instytucji w żydowskim życiu społecznym. Wierni idą do synagogi modlić się radosnymi psalmami, by po powrocie do rozświetlonego światłem świec domu, zasiąść razem do świątecznego stołu. Tam, recytując błogosławieństwa i śpiewając hymny dziękczynne, dzielą się chlebem. Nawet osoby, które nie są szczególnie religijne, zbierają się wspólnie w piątkowy wieczór. [27] Dla szukających własnej tożsamości chrześcijan, takim dniem stała się niedziela, co miało upamiętniać zmartwychwstanie Chrystusa, zaś muzułmanie ustanowili dzień święty w piątek. Podobnie jak w przypadku wspomnianych wcześniej modlitw różnice te wydają się czysto symboliczne, podczas gdy ów szczególny dzień tygodnia w każdej z tych religii pełni taką samą rolę chwili wyciszenia i duchowego samodoskonalenia.

4. Życie codzienne

4.1 Wolność a przykazania

W  XVIIw. francuski myśliciel Blaise Pascal uznał, że nie ma sposobu, by udowodnić istnienie Boga, wobec czego wiara w Niego bądź niewiara powinna być kwestią osobistego wyboru. Było to stwierdzenie zwiastujące nową epokę w postawach ludzi Zachodu wobec religii. Pod naciskiem nowych ideologii takich jak humanizm, liberalizm czy socjalizm oraz wraz z upowszechnianiem się tolerancji światopoglądowej religię zaczęto uważać za sprawę prywatną, w związku z czym, jej wpływ na życie poszczególnych jednostek stracił na znaczeniu. [28] Proces ten postępuje od wielu lat w kultury chrześcijańskiej, dotknął również judaizm, przez co podzielił Żydów na grona ortodoksyjnych, konserwatywnych i reformowanych wyznawców Jahwe [29] i zauważalny jest również w świecie islamu. Różny stopień jego zaawansowania utrudnia porównanie wpływu religii na życie codzienne ich wyznawców. Wydawać się bowiem może na pierwszy rzut oka, ze ortodoksyjny judaizm i islam są bardziej restrykcyjne od chrześcijaństwa. Pamiętać należy jednak, że w kręgu kultury chrześcijańskiej duża część owych restrykcji zniknęła na skutek zachodzących w tych społeczeństwach procesów, które nie objęły jeszcze z całą mocą świata muzułmańskiego.

Przed erą nowożytną religie monoteistyczne rościły sobie niemal niekwestionowane prawo do regulowania życia pojedynczym ludziom. Prawo to było legitymizowane przez koncepcję według której człowiek z natury był zły (w sposób symboliczny mówił o tym mit o Raju) i dlatego też należało jego destruktywne namiętności obwarować zakazami. [30] Żydzi rozpoznali cztery dziedziny życia, które mogą być źródłem poważnych niebezpieczeństw, jeśli wymkną się spod kontroli – przemoc, bogactwo, seks i mowa. Zawartych w Księdze Wyjścia Dziesięcioro Przykazań wychodzi naprzeciw owym zagrożeniom. Przejęty przez chrześcijaństwo i islam Dekalog wpłynął na uformowanie się moralności wielu innych narodów i stał się moralnym fundamentem zachodniego świata.[31]

Współtwórcy religijnych systemów szybko jednak uznali Dekalog za niewystarczające źródło prawa. Stary Testament zawiera więc aż 613 dodatkowych nakazów regulujących ludzkie postępowanie. [32] Wydaje się, ze inną drogą chciał pójść Jezus wskazując na miłość bliźniego jako na najważniejszy i nadrzędny ze wszystkich obowiązków chrześcijanina, jednak jego naśladowcy nie poszli już tym tropem. Przez najbliższe stulecia kościoły chrześcijańskie zajmowały się głównie narzucaniem wiernym własnego, coraz bardziej szczegółowo opisanego modelu życia. Jeszcze dalej poszedł Mahomet. Zakres prawa islamskiego –szari’atu – w przekazanym przez niego Koranie jest naprawdę olbrzymi. Od stosunków ekonomicznych po zagadnienia religijne, od stosunków społecznych po przepisy kodeksu karnego – prawo koraniczne obejmuje niemal wszystkie dziedziny życia muzułmanina. Fragmenty Koranu znajdziemy w konstytucjach Iranu i Kuwejtu, a sam Koran służy za podstawę systemów prawnych niektórych państw islamskich[33]

Przyjrzyjmy się więc różnym dziedzinom życia, kształtującym się pod wpływem rozmaitych zasad religijnych.

4.2. Życie rodzinne i społeczne

W odróżnieniu od religii wywodzących się z półwyspu indyjskiego, które kładą nacisk na indywidualizm, monoteizmy opierają się często na rodzinie i zalecają wspieranie swojej społeczności. Łatwo zauważyć, ze patriarchalne ujęcie Boga, współgra z dominującą rolą najstarszego mężczyzny jako autokratycznej głowy rodziny, w związku z czym obie koncepcje wzmacniają się nawzajem. Poparte są one również obrazem Świętej Rodziny w Ewangelii i życiorysem Mahometa, który to miał kilka żon.

Wyraźna jest również odczuwalnie słabsza pozycja kobiet w kulturach wyrosłych na religiach monoteistycznych. Przypuszcza się, iż praprzyczyną tego stanu rzeczy był proces stopniowego zdominowania panteonu bóstw żydowskich przez „męskiego” boga Jahwe. O ile wyższość nad bożkami męskimi dało się jeszcze wykazać tłumacząc, że Jahwe jest lepszy w sferze działania konkretnego bożka i „po cichu” go nim zastąpić, o tyle bóstwa żeńskie należało zupełnie wyrugować uznając, że w ogóle nie należy czcić nic kobiecego. [34] Znamienne jest to, że sami twórcy wielkich religii nie widzieli nic złego w równym statusie kobiet i mężczyzn, jednak ich naśladowcy nierzadko przyjmowali orientację wręcz przeciwną. Podjęte przez nich kroki uczynienia z kobiet obywateli drugiej kategorii, jeśli odnosiły sukces, z czasem stawały się tradycją, która zlewała się z wierzeniami religijnymi, sankcjonując niska pozycję kobiet w społeczeństwach. Najbardziej zaskakująco wygląda ten aspekt w islamie. Jeśli przeanalizujemy opracowania Koranu i zestawimy je z rzeczywistą sytuacją kobiety w większości państw muzułmańskich odkryjemy dużą rozbieżność między tym, czego nauczał Prorok, a utrwaloną przez konwenanse rolą kobiet w życiu społecznym.[35] [36] [37]

Dużo podobieństw odnaleźć można także w regulacjach religijnych dotyczących pozostałych aspektów organizacji życia rodzinnego takich jak zawieranie małżeństw czy wychowywanie dzieci. We wszystkich trzech kręgach kulturowych mamy na przykład do czynienia z uroczystością wtajemniczenia dorastających osób w głębszy duchowy wymiar ich życia. Muzułmańscy chłopcy w wieku 7-10 lat zostają obrzezani i ten obrzęd inicjuje ich aktywność jako prawdziwych muzułmanów. Chrześcijańskimi odpowiednikami tego obrzędu są pierwsza komunia i bierzmowanie,  podczas dla 12-13letnich dzieci żydowskich jednym z najważniejszych przeżyć na drodze do stania się dorosłą osobą jest bar micwa, czyli pierwsze publiczne czytanie przez nich Tory w synagodze połączone zazwyczaj z hucznym rodzinnym przyjęciem[38]

Poza kręgiem rodzinnym omawiane ideologie religijne zalecają altruizm i empatię wobec bliźnich. Chrześcijanom i muzułmanom zwraca się uwagę na dawanie jałmużny wskazując ją jako drogę do uświęcania życia. Subtelna różnica tkwi tu w fakcie, iż chrześcijaństwo jałmużnę zaleca, zaś islam czyni z niej obowiązek muzułmanina. [39] [40] Na tej fale negatywnie odbierane były więc różne przejawy działalności gospodarczej, które przyczyniały się do wzrostu bogactwa jednej osoby kosztem innych, a zupełnie nagannym procederem była przez długi czas lichwa. [41] Uporczywe trzymanie się tych zasad przez instytucje religijne, mimo iż oparte one zostały na niewątpliwie szlachetnych podstawach utrudniało rozwój handlu, co powodowało brak rozwoju gospodarczego w objętych nimi regionach świata, a także zacofanie cywilizacyjne tam, gdzie trzymano się ich najdłużej.

4.3. Wzrastanie w wierze

Prócz regulacji dotyczących zwykłych czynności życia codziennego monoteistyczne systemy religijne wypracowały rozmaite ścieżki duchowego rozwoju zbliżającego do poznania tajemnicy Boga. Za wzorem Żydów za jedną z takich dróg uważa się studiowanie pism uznawanych za święte. W ich kulturze mile widziane jest zarówno posiadanie we własnym domu rozmaitych dzieł żydowskiej „klasyki” jak i regularne zapraszanie rabina lub przyjaciół do domu w celu wzięcia udziału w sziurim, czyli studiach nad Talmudem, Biblią i innymi tradycyjnymi tekstami. [42] Do podobnych praktyk zachęcają także duchowni muzułmańscy i chrześcijańscy.

Innym wspólnym dla trzech omawianych religii sposobem osiągania większej świętości życia jest oczyszczenie ciała i ducha poprzez post. Ogólnie zasady pokarmowe odgrywają istotną rolę w życiu muzułmanów, chrześcijan i Żydów szczególnie w okresach świątecznych, stanowiąc element życia silnie określający ich tożsamość. Inspiracją do owych regulacji była życiowa praktyka, która skłoniła pierwszych przywódców żydowskich chronienia swoich współbraci przed żywnością, mogącą wywołać negatywne skutki zdrowotne. Dlatego też wprowadzono kategorię żywności koszernej czyli dozwolonej do spożycia. Zjadanie zwierząt niekoszernych zostało zakazane. Aby nadać całej sprawie bardziej rytualnych charakter wprowadzono specjalny sposób zabijania zwierząt by uczynić ich mięso koszernym. [43] Podobnym tropem poszedł islam zakazując spożywania wieprzowiny, krwi, padliny oraz zwierząt zabitych według rytualnej formułki i poświęconych Allahowi. [44] Zakaz spożywania pokarmów mięsnych w określonych dniach ostał się jeszcze w kościołach chrześcijańskich. Sceptyczne (choć nie kategorycznie zakazujące) jest podejście tych kościołów do używek takich jak alkohol, papierosy i kawa Podobnie ma się rzecz w islamie, z tym ze tutaj udało się zarządzić pełną prohibicję alkoholową. Ograniczenia dotyczące picia wina znajdziemy także u ortodoksyjnych Żydów. [45] [46] Co zaś się tyczy postów to każda z monoteistycznych religii nadaję im rangę sacrum. Chrześcijanie wzorując się na Jezusie, który w Ewangelii pości przez 40 dni i Święta Wielkanocne poprzedzają tyle samo trwającym Wielkim Postem (który dziś de facto przybiera dziś formę okresu wzmożonej ascezy). Muzułmanie poszczą w miesiącu Ramadan, powstrzymując się wtedy od spożywania posiłków między wschodem a zachodem słońca czyniąc tym samym dziękczynienie Allachowi: w tym miesiącu bowiem zesłany został Koran, w tym także miesiącu Medyńczycy pod wodzą Mahometa odnieśli pierwsze zwycięstwo nad Mekkeńczykami. Post Ramadanu kończy się wielkimi uroczystościami [47] Naturalnie i w tym wypadku nasuwa się podejrzenie, iż takie praktyki muzułmanów i chrześcijan mogą być kalką z judaizmu. I rzeczywiście: w judaizmie znajdziemy coś niemal identycznego. Święto Pojednania, Jom Kipur, poprzedza bowiem 10-dniowy czas pokuty i postu, po którym następuje specjalna liturgia i uroczysta uczta.[48]

Kolejną spotykaną w wielu religiach formą duchowego samodoskonalenia się, jest opuszczenie własnego domostwa i wyruszenie w drogę. Idea ta jest bardzo prosta: o ile osiadłe życie łatwo może sprowadzić się do gromadzenia dóbr materialnych, żywot wędrowca jest wolny tego rodzaju skaz. Może on poświęcić się więc duchowej kontemplacji i odkrywaniu tajemnic Boga. Na uwagę zasługuje fakt, że objawienia Jezusa i Mahometa miały miejsce, gdy znajdowali się oni w odosobnieniu z dala od siedzib ludzkich. Naturalnie religie starają się nadać twórczemu wędrowaniu instytucjonalne ramy tak by nie promować bezcelowego włóczęgostwa. Zarówno więc judaizm jak i islam czy chrześcijaństwo znają instytucję pielgrzymki. Polega na podążaniu w kierunku miejsca szczególnie istotnego dla danej religii. Znowu źródłem tej tradycji jest religia żydowska, gdzie utrwalił się zwyczaj pielgrzymowania do Świątyni Jerozolimskiej na Święto Paschy.[49] Chrześcijaństwo, decydując się na kult Matki bożej i świętych zyskało setki większych i mniejszych sanktuariów, do których wierni mogli zdążać umacniając się w wierze. Popularna pokutą za grzechy była w średniowieczu pielgrzymka do Ziemi Świętej lub do Santiago de Compostela. Chrześcijańskie tradycje pielgrzymowania, choć wciąż żywe, nie dorównują jednak muzułmańskiemu Hadżdżowi. Traktowany jak jeden z głównych filarów wiary zobowiązuje on muzułmanina do odwiedzenia przynajmniej raz w roku Mekki. Obligatoryjność tej pielgrzymki sprawia, ze raz rok w rok Mekka zapełnia się milionami wiernych stając się dzięki tej prastarej tradycji symbolem jedności muzułmanów.

5. Podsumowanie

Po zestawieniu tylu fundamentalnych często podobieństw między chrześcijaństwem, islamem i judaizmem dziwne wydają się pełne rezerwy a czasem nawet wzajemnej niechęci stosunki między tymi religiami. Na przestrzeni historycznej nierzadko nad deklarowaną chęcią niesienia bliźnim miłości i pokoju górę brały inne czynniki. Istotne było muzułmańskie i chrześcijańskie dążenie do ekspansji czyli którą rozumiano jako niesienie światła wiary poganom przy jednoczesnym uzależnianiu ich od siebie religijnie i politycznie. Te ambicje w świecie chrześcijańskim spotkały się (już w Hiszpanii oraz podczas Krucjat w Palestynie) i zaczęły ze sobą rywalizować, co nieuchronnie prowadziło do zaostrzania wzajemnych antagonizmów. Istniejące obok siebie religie zmuszone więc zostały do określenia własnej tożsamości, co zaowocowało coraz silniejszym akcentowaniem wzajemnych różnic i postrzeganiem innych wyznań przez ich pryzmat. Na to wszystko nałożyły się konflikty wewnętrzne w poszczególnych orientacjach religijnych, które znalazły swój wyraz w tworzeniu się licznych herezji i odłamów. Przywódcy religijni zostali postawieni w sytuacji, w której konieczne stało się usztywnienie własnych poglądów i ukazywanie własnej wizji świata jako jedynej słusznej drogi do zbawienia. Zaczęto więc przywiązywać wagę do najdrobniejszych szczegółów w teologii, obrzędowości i życiu codziennym, tak więc opierający się na identycznych postawach lecz różniący się detalach praktyki religijnej innowiercy zyskali status niewiernych.

Dziś jednak panują tendencje odwrotne. Modny staje się ekumenizm, który zachęca do szukania tego co łączy a nie dzieli żyjące obok siebie cywilizacje. W myśl tej idei warto więc szukać cech wspólnych dowodzących, że trzy wielkie wyznania zachodniego świata są w istocie gałęziami tego samego drzewa. Myślę, że nawet pobieżna ich analiza dokonana w tej pracy jest w stanie unaocznić, że spoglądając na pokrewną nam religię widzimy w istocie nas samych odbitych niejako w krzywym zwierciadle, i jeśli coś w tym obrazie nam się podoba bądź nie, są to właściwie nasze własne wady i zalety.